Genişletilmiş Üretici Sorumluluğu (GÜS) Nedir?
OECD tanımına göre Genişletilmiş Üretici Sorumluluğu (GÜS), üreticinin bir ürünle ilgili sorumluluğunu, o ürünün yaşam döngüsünde, tüketiciler sonrası evreye genişlettiği bir çevre politikasıdır.
GÜS politikası:
(1) Sorumluluğu (fiziksel ve/veya ekonomik; tümüyle veya kısmen) üreticiye yönlendirir.
(2) Üreticilere ürünlerini tasarlarken çevresel etkileri dikkate almaları konusunda teşvik sağlanmasını içerir.
Genişletilmiş Üretici Sorumluluğu (GÜS) sistemleri, belirli ürünlerle ilgili atıkların önlenmesi ve yönetimi için oluşturulmuş kurumsal mekanizmalardır ve «kirleten öder» ilkesine dayanırlar.
Ambalaj Atıklarında GÜS Modeli Nedir?
Ambalaj atıklarında GÜS modeli özellikle Avrupa’da ve dünyanın başka yerlerinde 1990’lardan beri başarıyla uygulanmaktadır.
GÜS modeli kapsamında, ambalajlı ürün piyasaya süren şirketler, bu ürünlerin tüketim sonrası ortaya çıkan atıklarının azaltılması, toplanması ve geri dönüştürülmesinden fiziksel ve/veya mali olarak sorumludur. Bu model, üreticilerin ürün tasarımında çevresel etkileri göz önünde bulundurmalarını teşvik eder. Üreticilerin mali katkıları, vergi şeklinde devlet bütçesine değil, Genişletilmiş Üretici Sorumluluğu Örgütleri vasıtasıyla doğrudan atık yönetimine aktarılır.
Döngüsel Ekonomide GÜS’ün Önemi
“Döngüsel Ekonomi”ye geçişle birlikte “sürdürülebilir üretim”, “sürdürülebilir tüketim” ve “üst dönüşüm” ilkeleri GÜS’ü daha önemli hale getirmiştir. Ambalajların eko-tasarımını kapsayan sürdürülebilir üretim, tüketicilerin bilinçlenerek ambalaj atıklarını kaynağında biriktirmelerini içeren “sürdürülebilir tüketim” ve bu atıkların kaynağında ayrı toplanarak kalitesi ve çevreye etkisi bakımından özgün ambalajlarla benzer özelliklere sahip yeni ambalajlara geri dönüştürüldüğü “üst dönüşüm” bütün bu süreçleri koordine eden Genişletilmiş Üretici Sorumluluğu Örgütleri tarafından başarıya ulaştırılabilir.
GÜS’ün 10 Altın Kuralı Nedir?
ÇEVKO Vakfı’nın da üyesi olduğu EXPRA Genişletilmiş Üretici Sorumluluğu Birliği tarafından belirlenmiş olan “GÜS modelinin 10 Altın Kuralı” şunlar:
• GÜS, ürünün tüm yaşam döngüsünü kapsar.
• GÜS sistemleri, yükümlü sanayi tarafından yönetilir.
• GÜS sistemleri kâr amacı gütmeyen yapılardır.
• Atık toplayan ve geri dönüştürenler GÜS örgütlerinde aktif rol almaz.
• Güçlü yasal çerçeve kamu otoriteleri tarafından uygulanmalıdır.
• Başarılı GÜS, kamu ve özel sektör iş birliğine dayanır.
• Hizmetlerde eşit koşullar ve adil rekabet sağlanmalıdır.
• Yükümlü şirketler eşit muamele görür ve maliyetleri paylaşır.
• Sanayi sahipliğinde GÜS örgütleri kamu hizmeti misyonunu taşır.
• GÜS örgütleri, üreticilerin çevresel performansını destekler.
ÇEVKO Vakfı’nın GÜS Çalışmaları Nelerdir?
Türkiye’de 2005-2020 yılları arasında Genişletilmiş Üretici Sorumluluğu Örgütü olan ÇEVKO Vakfı, yetkilendirilmiş kuruluş olarak ambalaj atıklarının yönetiminde GÜS modelini uyguladı. 
ÇEVKO 2005-2020 yılları arasında:
• 4 binin üzerinde piyasaya süren işletmenin sorumluluğunu üstlendi.
• 7,5 milyon ton ambalaj atığının geri dönüştürüldüğünü belgeledi.
• Ambalaj atıklarının toplanmasını desteklediği il sayısı 29’a, nüfus 31 milyon 500 bin kişiye ulaştı.
• Türkiye genelinde birlikte çalıştığı belediye sayısı 162’ye, ambalaj atığı lisanslı toplama-ayırma firması 72’ye ulaştı.
• Desteklediği illerde 51 bin adedin üzerinde ambalaj atığı dış mekan kumbarası, 1 milyon 100 bin adedin üzerinde iç mekankumbarası ve 54 milyon adedin üzerinde ambalaj atığı toplama torbası dağıttı.
• Toplumun bilinçlendirilmesi için 19 adet kamu spotu hazırladı.
İ•lkokullarda çevre ve ambalaj atıkları eğitimini almasını sağladığı öğrenci sayısı 1 milyonu aştı.
• 2021 rakamlarıyla ekonomiye sağladığı katkı 56 milyar TL’yı buldu.
ÇEVKO’nun 2015-2020 arasında geri dönüştürülmesine katkı sağladığı ambalaj atıkları sayesinde önlenen CO2 eşdeğerinde sera gazı salımı 2 milyon ton olarak hesaplandı.
